Kwasy AHA, BHA i PHA — który kwas do której skóry (przewodnik 2026)

Kwasy eksfoliujące to jedna z najczęściej źle wybieranych kategorii produktów w pielęgnacji. Pacjentki trafiają do gabinetu z podrażnioną, łuszczącą się skórą po tygodniach stosowania kwasu glikolowego 10%, podczas gdy ich skóra wrażliwa, naczynkowa lub z trądzikiem różowatym potrzebowała PHA lub kwasu mlekowego w dużo niższym stężeniu. Ten przewodnik porządkuje trzy grupy kwasów chemicznych stosowanych w pielęgnacji domowej — AHA, BHA, PHA — pod kątem mechanizmu działania, wskazań i praktyki wprowadzania w rutynę.

Trzy grupy kwasów — podstawowa różnica chemiczna

Wszystkie trzy grupy działają poprzez złuszczanie chemiczne — rozrywają wiązania między korneocytami (komórkami warstwy rogowej), ułatwiając odnowę naskórka i wyrównując koloryt. Różnią się jednak rozpuszczalnością i rozmiarem cząsteczki, co przekłada się na głębokość i dynamikę działania:

• AHA (alfa-hydroksykwasy) — rozpuszczalne w wodzie, działają na poziomie warstwy rogowej, wyrównują powierzchowny koloryt. Przykłady: kwas glikolowy, mlekowy, migdałowy, winowy, jabłkowy, cytrynowy.
• BHA (beta-hydroksykwasy) — rozpuszczalne w tłuszczach, wnikają w mieszki włosowe, działają głębiej w obrębie ujść mieszkowych. Główny przedstawiciel: kwas salicylowy. Idealny do trądziku i skóry tłustej.
• PHA (polihydroksykwasy) — cząsteczki o większych rozmiarach, wolniej przenikają do skóry, działają łagodnie. Najlepiej tolerowane. Przykłady: glukonolakton, kwas laktobionowy.

Uproszczenie praktyczne: AHA do kolorytu i fotostarzenia, BHA do trądziku i łojotoku, PHA do skóry wrażliwej, atopowej, naczynkowej.

AHA — alfa-hydroksykwasy

AHA są najstarszą grupą kwasów w kosmetologii — ich zastosowanie sięga starożytności (kwas mlekowy z kwaśnego mleka w kąpielach Kleopatry to popularny przykład historyczny, choć ówczesne „stężenia” trudno porównywać z nowoczesnymi preparatami). W dzisiejszej pielęgnacji najważniejsze są trzy cząsteczki, różniące się profilem działania.

Kwas glikolowy — najmniejszy, najagresywniejszy

Najmniejszy z AHA — cząsteczka wnika najszybciej i działa najsilniej. W pielęgnacji domowej stosuje się stężenia 5–10%, przy pH ok. 3,5–4. Powyżej 10% to już teren gabinetowy (peelingi chemiczne 20–35% wykonuje kosmetolog). Kwas glikolowy stymuluje syntezę kolagenu, wyrównuje koloryt, rozjaśnia drobne przebarwienia fotoindukowane. Przeciwwskazany u skóry bardzo wrażliwej, naczynkowej, z trądzikiem różowatym w fazie aktywnej.

Kwas mlekowy — łagodniejszy, nawilżający

Większa cząsteczka niż kwas glikolowy, wolniejsze wnikanie, łagodniejsze działanie. Dodatkowo jest naturalnym składnikiem NMF (naturalnego czynnika nawilżającego skóry), co oznacza, że przy okazji złuszczania nie odwadnia tak mocno jak inne AHA. Stężenia 5–10% są dobrym wyborem dla skóry suchej, dojrzałej, z lekkim odwodnieniem.

Kwas migdałowy — łagodny, kompatybilny ze skórą wrażliwą

Największa cząsteczka wśród popularnych AHA — wnika wolno i równomiernie, praktycznie nie powoduje inicjalnego pieczenia. Ma również działanie antybakteryjne, co czyni go dobrym kompromisem w skórze trądzikowej z komponentą wrażliwą. Stężenia 5–10%, pH 3,5–4. U większości pacjentek toleruje się go lepiej niż kwas glikolowy.

Kwas winowy, jabłkowy, cytrynowy

Stosowane głównie w mieszankach kilkukwasowych — dodają działania antyoksydacyjnego i wspomagają działanie głównego składnika. Rzadko stosowane samodzielnie jako aktywny kwas.

BHA — kwas salicylowy

Jedyny szeroko stosowany BHA w pielęgnacji. Rozpuszczalny w tłuszczach — to kluczowa właściwość, która odróżnia go od wszystkich AHA. Oznacza, że kwas salicylowy wnika w sebum wypełniające mieszki włosowe i działa wewnątrz nich — rozpuszcza zaskórniki, normalizuje rogowacenie ujść mieszkowych, zmniejsza produkcję łoju. To właśnie czyni go pierwszym wyborem w trądziku zaskórnikowym i w pielęgnacji cery tłustej.

Stężenia w pielęgnacji domowej: 0,5–2%. Większość skutecznych tonikoserum działa w przedziale 1,5–2%. W gabinecie peelingi salicylowe wykonuje się w stężeniach 10–30%.

Kwas salicylowy ma dodatkowo umiarkowane działanie przeciwzapalne — chemicznie jest bliski aspirynie. Dlatego poleca się go nie tylko do trądziku zaskórnikowego, ale również grudkowego (w połączeniu z leczeniem dermatologicznym). Istotne ograniczenie: kwas salicylowy jest odradzany w ciąży w wyższych stężeniach i na dużych powierzchniach skóry — punktowa aplikacja 1–2% na pojedyncze krostki bywa akceptowana, ale zawsze w uzgodnieniu z lekarzem prowadzącym.

PHA — polihydroksykwasy

Najmłodsza generacja kwasów eksfoliujących — wprowadzona na rynek pod koniec lat 90. jako odpowiedź na potrzebę łagodniejszej alternatywy dla AHA. Główni przedstawiciele to glukonolakton i kwas laktobionowy (a także galaktoza).

PHA mają znacznie większe cząsteczki niż AHA, co spowalnia ich przenikanie do skóry. Efekt: złuszczanie jest delikatne i powierzchniowe, bez inicjalnego pieczenia, bez reakcji typu „flush”. Dodatkowo PHA mają właściwości higroskopijne (wiążą wodę) i przeciwzapalne, a glukonolakton wykazuje dodatkowe działanie antyoksydacyjne.

To właśnie PHA polecam pacjentkom z:

• Skórą wrażliwą i reaktywną.
• Trądzikiem różowatym w fazie przewlekłej (po konsultacji dermatologicznej).
• Atopowym zapaleniem skóry poza fazą zaostrzenia.
• Skórą po zabiegach ablacyjnych (gdy potrzebny jest delikatny peeling utrzymujący efekt).
• Cerą naczynkową.

Typowe stężenia w produktach OTC: glukonolakton 4–10%, kwas laktobionowy 5–10%.

Schemat wprowadzania kwasów w rutynę

Podobnie jak przy retinoidach, najczęstszy błąd to zbyt agresywny start. Sensowny schemat dla osoby rozpoczynającej pielęgnację z kwasami:

• Tygodnie 1–2: kwas jeden raz w tygodniu, wieczorem, na suchą skórę. Po aplikacji krem nawilżający z ceramidami.
• Tygodnie 3–4: dwa razy w tygodniu (dwudniowe odstępy).
• Tygodnie 5–8: co drugi dzień lub trzy razy w tygodniu.
• Od 8–12 tygodni: codziennie lub co drugi dzień, zależnie od tolerancji. Dla wielu skór „co drugi dzień” to schemat optymalny na stałe.

PHA można zwykle wprowadzać szybciej — 2–3 razy w tygodniu od początku, bez fazy „1×/tydz”. BHA (kwas salicylowy 2%) — u pacjentek z trądzikiem tłustym zwykle 3–4× w tygodniu od razu, z obserwacją tolerancji. AHA (szczególnie kwas glikolowy) — najłagodniej, z fazą adaptacyjną.

Z czym kwasów NIE łączymy

• Kwasy AHA/BHA + retinol w tym samym wieczorze — skumulowane złuszczanie i ryzyko podrażnienia. Rozdzielamy: kwasy jeden wieczór, retinol inny.
• Kwasy + mocne peelingi fizyczne (gruboziarnisty scrub) — mikrourazy + złuszczanie chemiczne = kontaktowe zapalenie skóry. Wybieramy jedno.
• Kwasy + niewielka świeżo wygojona blizna — odczekujemy 2–4 tygodnie po wygojeniu, przed wznowieniem.
• Kwasy + zabiegi gabinetowe — minimum 5–7 dni przerwy przed i po laserze, peelingu chemicznym, mezoterapii.
• Wysokie stężenia AHA + ekspozycja słoneczna bez SPF — gwarantowane przebarwienia i fotouszkodzenia.

SPF jest obowiązkowy — nie jest opcjonalny

Każdy kwas eksfoliujący osłabia warstwę rogową, co zwiększa podatność na uszkodzenia UV. Bez filtra przeciwsłonecznego skóra w trakcie terapii kwasami szybciej się fotostarzeje, łatwiej powstają nowe przebarwienia, a istniejąca dyschromia pogłębia się. SPF 30–50 rano — warunek konieczny, nie miły dodatek. Dotyczy to również PHA, choć ryzyko jest tam niższe.

Warto też wspomnieć o rzadziej omawianym zjawisku: odstęp ok. 20–30 minut między aplikacją kwasu rano (jeżeli tak zdecydujemy się go stosować) a filtrem pozwala na „wybrzmienie” pH i obniża ryzyko podrażnienia pod warstwą filtra. W praktyce polecam jednak kwasy wieczorem, a rano tylko filtr i antyoksydant — to prostszy i bezpieczniejszy układ.

Peelingi gabinetowe — gdzie kończy się pielęgnacja domowa

Kwasy OTC to narzędzie do utrzymania efektu, wygładzania powierzchownego i delikatnej pracy nad kolorytem. Jeśli problem jest głębszy — nierówna tekstura po trądziku, głębsze blizny atroficzne, zaawansowana dyschromia — peelingi gabinetowe oferują zupełnie inne poziomy działania:

• Peelingi kosmetyczne (AHA 20–35%, peelingi enzymatyczne) — wykonuje kosmetolog, działają powierzchownie do średnio głęboko.
• Peelingi medyczne — TCA (kwas trichlorooctowy) w stężeniach 10–30%, peelingi Jessnera, peelingi Pièra Ruvo i inne mieszanki lekarskie. Wykonuje lekarz dermatolog lub medycyny estetycznej.
• Peelingi głębokie (fenolowe) — rzadko wykonywane, u bardzo ograniczonej grupy pacjentek z zaawansowanym fotostarzeniem. Wymagają sedacji i hospitalizacji.

Peelingi gabinetowe to osobna kategoria interwencji — uzupełnienie, nie zastępstwo dla codziennej rutyny. Łączenie obu daje najlepsze rezultaty, pod warunkiem zachowania okien odstawienia domowych kwasów przed zabiegiem.

Który kwas dla kogo — praktyczny przewodnik

• Skóra tłusta, trądzikowa, rozszerzone pory: BHA (kwas salicylowy) 1–2%.
• Skóra z przebarwieniami fotoindukowanymi, fotostarzenie, nierówny koloryt: AHA — kwas glikolowy 5–10% lub migdałowy 10%.
• Skóra sucha, odwodniona, z drobnymi zmarszczkami: AHA — kwas mlekowy 5–10%.
• Skóra wrażliwa, naczynkowa, atopowa: PHA — glukonolakton lub laktobionowy 5–10%.
• Skóra mieszana z trądzikiem i przebarwieniami: BHA 1–2% (wybrane wieczory) + niskie stężenie AHA lub PHA (inne wieczory).
• Skóra dojrzała bez aktywnych stanów zapalnych: AHA jako główny kwas + PHA jako łagodna alternatywa w cieplejszych porach roku.

Podsumowanie

Kwasy chemiczne to nie jeden składnik, tylko cała rodzina o różnych profilach. Dobór kwasu, stężenia i pH powinien być dopasowany do typu skóry, a schemat wprowadzania — do wyjściowej tolerancji. Filtrem z SPF nie negocjujemy, a łączenie kwasów z retinolem wymaga planowania kalendarza. O całościowym podejściu do pielęgnacji piszę w przewodniku po skórze. Pacjentkom po trądziku, które martwią się bliznami, polecam lekturę tekstu o leczeniu blizn, a osobom walczącym z aktywnym trądzikiem — opracowanie o sposobach na trądzik, gdzie kwasy są jednym z filarów pielęgnacji towarzyszącej leczeniu.

Przeczytaj też

• 

  Brodawki wirusowe (HPV skóry) — czym są, jak się ich pozbyć

• 

  Pielęgnacja skóry męskiej — golenie, po 40. roku życia, typowe problemy

• 

  Łuszczyca — codzienna pielęgnacja, która ułatwia życie obok leczenia