Wyprysk dyshydrotyczny — drobne pęcherzyki na dłoniach

Wyprysk dyshydrotyczny (pompholyx) — drobne pęcherzyki na dłoniach i stopach. Wyzwalacze, leczenie rzutów, pielęgnacja między rzutami, leki systemowe w ciężkich postaciach.

Wyprysk dyshydrotyczny (pompholyx, łac. eczema dyshydroticum) to nawracający wyprysk skóry dłoni i stóp. Objawia się drobnymi, napiętymi pęcherzykami na bocznych powierzchniach palców, dłoniach lub stopach, które silnie swędzą, a po pęknięciu zostawiają łuszczące się, bolesne nadżerki. Jest chorobą przewlekłą i nawrotową. Pierwszym wyborem w leczeniu rzutu są miejscowe kortykosteroidy, a o rodzaju terapii i jej czasie decyduje dermatolog.

Co to jest i kto choruje

Wyprysk dyshydrotyczny jest odmianą wyprysku (egzemy) o typowym obrazie: drobne pęcherzyki wypełnione surowiczym płynem, głównie na dłoniach, stopach oraz bocznych i brzusznych powierzchniach palców. Nazwa dyshydrosis pochodzi od dawnego przekonania, że winne są gruczoły potowe. Badanie histologiczne pokazuje wprawdzie odczyn zapalny wokół przewodów potowych, ale same przewody nie wykazują nieprawidłowości, a przyczyna choroby pozostaje nieznana (przegląd Nishizawy z 2016 roku). Proponowano dlatego nazwę „ostre i nawracające pęcherzykowe zapalenie skóry rąk”.

Osobnych, dokładnych danych o częstości samego pompholyx nie znaleźliśmy. Wiadomo natomiast, jak często występuje wyprysk rąk ogółem. Metaanaliza z 2021 roku (66 badań, ponad 568 tysięcy osób) podaje, że w populacji ogólnej jego roczna częstość wynosi 9,1%, a w ciągu życia 14,5%. Wyprysk rąk występuje 1,5-2 razy częściej u kobiet niż u mężczyzn, a średnio zaczyna się we wczesnej lub środkowej dwudziestce.

Większe ryzyko wyprysku rąk dotyczy osób, które:

• chorują lub chorowały na atopowe zapalenie skóry,
• pracują w wilgoci i z detergentami, na przykład w gastronomii, sprzątaniu, fryzjerstwie lub opiece zdrowotnej,
• mają alergię kontaktową na metale, zwłaszcza nikiel i kobalt,
• palą papierosy, mają otyłość lub przewlekły stres (tak wynika z badania populacyjnego z 2022 roku, które opisuje jednak powiązania, a nie przyczyny).

Typowe wyzwalacze

Rzut może poprzedzać jeden lub kilka czynników, a dowody na ich udział są różnej jakości. Wymieniamy te, które mają oparcie w literaturze.

Stres bywa wymieniany jako wyzwalacz. W dużym holenderskim badaniu populacyjnym (57 046 osób, Loman i Schuttelaar, 2022) przewlekły stres był związany z wystąpieniem wyprysku rąk w ostatnim roku. Badanie przekrojowe pokazuje współwystępowanie i nie rozstrzyga, co jest przyczyną, a co skutkiem.

Nadmierne pocenie się dłoni (hyperhidrosis) towarzyszy pompholyx na tyle często, że przyczynę choroby wiązano z potliwością (Nishizawa, 2016).

Kolejnym możliwym czynnikiem jest alergia kontaktowa na metale. U części osób z pompholyx ją stwierdzano, a objawy ustępowały po usunięciu alergenu (Nishizawa, 2016). Rozpoznaje się ją testami płatkowymi u dermatologa. Więcej o różnicy między alergicznym a podrażnieniowym zapaleniem skóry piszemy w tekście o kontaktowym zapaleniu skóry.

Wśród czynników zewnętrznych, które mogą wywołać rzut, wymienia się też zakażenia dermatofitami (grzybicę), substancje drażniące i nadwrażliwość na metale (Stuckert i Nedorost, 2008). Gdy pęcherzyki na dłoniach towarzyszą grzybicy stóp, lekarz ocenia oba problemy łącznie.

Atopia także zwiększa ryzyko: według metaanalizy z 2021 roku około jedna trzecia chorych na wyprysk rąk ma w wywiadzie atopowe zapalenie skóry. Podstawy codziennej pielęgnacji atopowej skóry opisujemy w tekście o atopowym zapaleniu skóry.

Diagnostyka: kiedy iść do dermatologa

Pierwszy epizod pęcherzykowej wysypki na dłoniach lub stopach to powód do wizyty u dermatologa. Rozpoznanie opiera się na obrazie klinicznym i wywiadzie, a lekarz odróżnia wyprysk dyshydrotyczny między innymi od:

• grzybicy dłoni lub stóp (wymaga badania mikologicznego),
• świerzbu,
• alergicznego kontaktowego zapalenia skóry (testy płatkowe),
• łuszczycy krostkowej dłoni i stóp,
• zakażenia wirusem opryszczki.

Przy kolejnych nawrotach o podobnym obrazie ponowne potwierdzanie rozpoznania zwykle nie jest potrzebne. Wizyta jest konieczna, gdy zmiany wyglądają inaczej niż wcześniej, nie reagują na leczenie albo pojawiają się duże pęcherze.

Leczenie rzutu

Pierwszym wyborem w leczeniu wyprysku rąk są miejscowe kortykosteroidy. Według europejskich wytycznych z 2015 roku (Diepgen i wsp.; aktualizację z 2022 roku Thyssena i wsp. odnotowujemy, ale nie analizowaliśmy jej szczegółów) ciągłe stosowanie dłużej niż sześć tygodni jest dopuszczalne tylko w razie konieczności i pod nadzorem lekarza. Przegląd Cochrane z 2019 roku (60 badań, 5469 osób) wskazuje, że badania były krótkie, a dowody na przewagę jednego leczenia nad drugim niewystarczające. W jednym z nich pianka z klobetazolem po 15 dniach poprawiała ocenianą przez chorych kontrolę objawów względem podłoża (iloraz ryzyka 2,32). Zdarzeń niepożądanych, głównie pieczenia i świądu w miejscu aplikacji, było w tej grupie więcej, choć różnica nie była istotna statystycznie. Moc leku, czas i schemat stosowania ustala lekarz.

Alternatywą są miejscowe inhibitory kalcyneuryny (takrolimus). W badaniu z randomizacją na 16 osobach z wypryskiem dyshydrotycznym dłoni (Schnopp i wsp., 2002) maść z takrolimusem i maść z mometazonem zmniejszały nasilenie zmian na dłoniach o ponad połowę po dwóch tygodniach, ale 14 z 16 chorych wymagało dalszego leczenia w ciągu trzech tygodni po zakończeniu kuracji. Cochrane ocenia skuteczność inhibitorów kalcyneuryny jako niepewną.

Domowe kąpiele z nadmanganianem potasu czy okłady z kwasu borowego bywają polecane przy sączących zmianach, ale nie znaleźliśmy badań, które pozwalałyby podać bezpieczne stężenia i czas stosowania. O ich użyciu i o lekach przeciwświądowych warto rozmawiać z lekarzem.

Pielęgnacja między rzutami

Skóra rąk po rzucie jest osłabiona i wymaga regularnej pielęgnacji, a zwykle podstawą są emolienty, czyli preparaty nawilżające i natłuszczające. Przegląd Cochrane z 2018 roku (9 badań z randomizacją, 2888 osób) dotyczył zapobiegania podrażnieniowemu zapaleniu skóry rąk u osób zdrowych, narażonych zawodowo na wodę i detergenty. W tych badaniach (Bauer i wsp., 2018) kremy nawilżające zmniejszały częstość objawów (13% w grupie stosującej wobec 19% w grupie kontrolnej), jednak przy niskiej jakości dowodów. Wyniki nie dotyczą wprost osób z pompholyx i mogą jedynie wskazywać kierunek.

Emolient dobiera się indywidualnie, zwykle bez substancji zapachowych, które mogą uczulać. Warto też ograniczać kontakt skóry z gorącą wodą i drażniącymi detergentami. Zasady noszenia rękawic ochronnych (rodzaj, czas, bawełniane wkładki) ustala dermatolog lub lekarz medycyny pracy, bo przeglądy Cochrane nie znalazły badań z randomizacją, które oceniałyby skuteczność rękawic w zapobieganiu zapaleniu skóry rąk.

Przy nadmiernej potliwości dłoni warto zapytać lekarza o leczenie nadpotliwości, bo może ona sprzyjać nawrotom. Redukcja stresu, sen i ruch mogą poprawiać samopoczucie, ale nie zastępują leczenia skóry. Przy silnym obciążeniu psychicznym pomocna bywa konsultacja psychologiczna.

Postacie przewlekłe i ciężkie: fototerapia i leki systemowe

Gdy miejscowe leczenie i pielęgnacja nie wystarczają, dermatolog rozważa fototerapię lub leki działające ogólnie. Przegląd Wolliny z 2008 roku nazywa fototerapię kamieniem węgielnym leczenia pompholyx, a Cochrane (2019) nie wykazał wyraźnej różnicy między PUVA a wąskopasmowym UVB (jedno badanie, 60 osób). Dla większości leków systemowych brakuje badań z randomizacją i porównań bezpośrednich (wytyczne z 2015 roku).

Alitretynoina to retinoid przyjmowany doustnie, zalecany w wytycznych z 2015 roku jako leczenie drugiego rzutu przy ciężkim przewlekłym wyprysku rąk. Według charakterystyki produktu leczniczego Toctino (wersja brytyjska) wskazaniem jest ciężki przewlekły wyprysk rąk nieodpowiadający na silne miejscowe kortykosteroidy, a odpowiedź jest bardziej prawdopodobna przy postaci rogowaciejącej niż przy pompholyx. W przeglądzie Cochrane lek był skuteczniejszy od placebo (wysoka pewność dowodów), ale w wyższej dawce częściej powodował bóle głowy. Ciąża jest bezwzględnym przeciwwskazaniem, a kobiety w wieku rozrodczym muszą spełnić warunki programu zapobiegania ciąży. Według Rejestru Produktów Leczniczych (stan na październik 2026) pozwolenia dla preparatu Toctino mają zapisany termin ważności 8 grudnia 2023, więc dostępność alitretynoiny w Polsce wymaga sprawdzenia.

Nowszą opcją jest delgocitinib w kremie, inhibitor kinaz janusowych do stosowania na skórę. Według Europejskiej Agencji Leków (EMA) jest przeznaczony dla dorosłych z umiarkowanym lub ciężkim przewlekłym wypryskiem rąk, u których nie można stosować miejscowych kortykosteroidów albo nie działają one dość dobrze. W badaniach DELTA 1 i DELTA 2 (Bissonnette i wsp., 2024, po 16 tygodniach) skuteczność oceniona przez badacza jako „skóra czysta lub prawie czysta” wystąpiła u 20% i 29% chorych na delgocitinibie wobec 10% i 7% na podłożu. W badaniu DELTA FORCE z 2025 roku (513 osób, ocena zaślepiona), porównującym go bezpośrednio z alitretynoiną, krem silniej zmniejszał nasilenie choroby po 12 tygodniach, a działań niepożądanych było mniej. Wszystkie te badania sfinansował producent leku, firma LEO Pharma.

Dupilumab, lek stosowany w atopowym zapaleniu skóry, oceniano w małym badaniu fazy IIb (30 osób, Voorberg i wsp., 2023) u chorych z ciężkim przewlekłym wypryskiem rąk, u których alitretynoina nie zadziałała lub była niewskazana. W badaniu z 2023 roku po 16 tygodniach poprawę o co najmniej 75% w skali nasilenia choroby uzyskało 95% osób na dupilumabie i 33% na placebo, ale grupy były bardzo małe, więc autorzy zaznaczają potrzebę większych badań. Wybór leku systemowego i schemat kontroli ustala dermatolog, zwykle po wyczerpaniu prostszych metod.

Pęcherzyki na stopach

Wyprysk dyshydrotyczny obejmuje także stopy, a zmiany na łukach podeszwowych i bocznych powierzchniach palców łatwo pomylić z grzybicą. Rozpoznanie wymaga więc badania lekarskiego, a w razie wątpliwości badania mikologicznego. Grzybicę stóp leczy się inaczej niż wyprysk, więc nie warto zgadywać, jakiej maści użyć. Zagadnienia związane z grzybicą stóp opisujemy w tekście o pielęgnacji stóp.

Rokowanie i życie z chorobą

Wyprysk rąk jest chorobą nawrotową i długotrwałą, a część chorych rozwija postać przewlekłą (metaanaliza z 2021 roku). Trwałego wyleczenia nie można więc obiecać, ale objawy można kontrolować. Pomaga identyfikacja wyzwalaczy, a przy podejrzeniu alergii kontaktowej testy płatkowe. Sposób postępowania przy pierwszych objawach warto ustalić z dermatologiem, bo w badaniu z takrolimusem i mometazonem większość chorych potrzebowała dalszego leczenia w ciągu trzech tygodni od zakończenia kuracji.

Kiedy iść do lekarza pilnie

Pilnej konsultacji wymagają objawy zakażenia bakteryjnego: ropna wydzielina, narastający obrzęk i ból, gorączka. Do dermatologa warto też zgłosić się, gdy rzuty wracają często, po dwóch tygodniach leczenia nie ma poprawy albo zmiany utrudniają pracę i codzienne czynności. Kobiety planujące ciążę powinny wspomnieć o tym przed rozpoczęciem leczenia retinoidami.

Źródła i zasady redakcyjne opisujemy w metodyce redakcyjnej.

Najczęstsze pytania