Cynk a skóra — dla kogo ma sens suplementacja, a dla kogo nie

Cynk a skóra — kiedy suplementacja cynku ma sens (trądzik zapalny, gojenie ran, niedobory), dawkowanie, formy, interakcje z lekami. Analiza lekarska.

Suplementacja cynku ma uzasadnienie przede wszystkim przy niedoborze. W trądziku zapalnym metaanaliza z 2020 roku wykazała mniej grudek zapalnych po cynku, ale dowody pozostają wstępne. W gojeniu owrzodzeń nóg przegląd Cochrane z 2014 roku nie znalazł korzyści z doustnego cynku. Dowody na pożytek suplementacji u osób bez rozpoznanego niedoboru są ograniczone.

Czym jest cynk i co robi w organizmie

Cynk to mikroelement obecny w wielu tkankach. Według przeglądu Ogawy i współpracowników z 2018 roku skóra jest trzecią pod względem zawartości cynku tkanką organizmu, a nabyty niedobór bywa związany z wypadaniem włosów i opóźnionym gojeniem ran. Dorosły człowiek ma w ciele 2-3 g cynku, a każdego dnia wymienia się około 0,1% tej puli (Maret i Sandstead, 2006), więc potrzebny jest stały dopływ z pożywienia.

Ile cynku potrzeba i co utrudnia jego wchłanianie

Zapotrzebowanie zależy od ilości fitynianów w diecie. W opinii Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) z 2014 roku zalecane spożycie dla dorosłych wynosi od 7,5 do 12,7 mg na dobę u kobiet i od 9,4 do 16,3 mg u mężczyzn, zależnie od tego, ile fitynianów zawiera dieta (od 300 do 1200 mg dziennie). Fityniany, obecne m.in. w produktach zbożowych i strączkach, hamują wchłanianie cynku. W ciąży i podczas laktacji EFSA dolicza odpowiednio 1,6 i 2,9 mg na dobę.

Metaanaliza z 2013 roku (26 badań w analizie ilościowej) wykazała, że osoby na dietach wegetariańskich spożywają średnio o 0,88 mg cynku dziennie mniej, a stężenie cynku w surowicy jest u nich niższe. Wpływ ten był większy u kobiet i u osób na diecie wegańskiej. Autorzy rozważają u takich osób poprawę biodostępności cynku w diecie, produkty wzbogacane lub niskie dawki suplementu.

Objawy i przyczyny niedoboru cynku

Nabyty niedobór cynku jest rzadki, ale bywa przeoczany. Według przeglądu Glutscha i współpracowników z 2019 roku typowe są zmiany skórne wokół otworów ciała i na kończynach, a rozpoznanie wymaga oznaczenia cynku w osoczu i, pomocniczo, aktywności enzymów zależnych od cynku. Przegląd Livingstone z 2015 roku wymienia jako konsekwencje m.in. wysypkę, zaburzenia wzrostu u dzieci i gorsze gojenie ran, a nawet łagodny niedobór może sprzyjać infekcjom. Samo stężenie cynku we krwi ma jednak niską czułość i swoistość, dlatego ocenia je lekarz w kontekście objawów.

Niedobór powstaje przy zmniejszonym wchłanianiu albo zwiększonych stratach z przewodu pokarmowego. W grupie ryzyka są osoby z chorobami przewodu pokarmowego i zaburzeniami wchłaniania, na diecie roślinnej oraz kobiety w ciąży i karmiące. Pojedyncze objawy, takie jak wypadanie włosów, suchość skóry czy gorsze gojenie, mają wiele innych przyczyn, więc same nie wskazują na niedobór cynku.

Cynk a trądzik: co mówią badania

Metaanaliza Yee i współpracowników z 2020 roku wykazała, że osoby z trądzikiem mają niższe stężenia cynku w surowicy niż osoby bez trądziku. U osób leczonych cynkiem średnia liczba grudek zapalnych zmniejszyła się istotnie bardziej niż w grupach porównawczych, zarówno gdy cynk stosowano samodzielnie, jak i jako dodatek do innego leczenia, a częstość działań niepożądanych nie różniła się. Przegląd z 2020 roku (22 badania nad cynkiem w chorobach zapalnych skóry) wskazał, że cynk był korzystny w 10 z 14 badań nad trądzikiem, ale autorzy ocenili dowody jako wstępne i potrzebujące większych badań.

Inny przegląd, z 2023 roku (42 badania z randomizacją, 3346 osób), uznał za obiecujące witaminy B5 i D, zieloną herbatę, probiotyki i kwasy omega-3, a o cynku wspomniał jako o suplemencie powodującym dolegliwości żołądkowo-jelitowe. Cynk nie zastępuje leczenia trądziku, które prowadzi dermatolog. Szerzej o trądziku u osób dorosłych piszemy w tekście o trądziku po trzydziestce.

Cynk w gojeniu ran

Niedobór cynku wiąże się z gorszym gojeniem, ale dla suplementacji w owrzodzeniach nóg korzyści nie wykazano. Przegląd Cochrane z 2014 roku (Wilkinson) objął 6 małych badań (183 osoby) z doustnym siarczanem cynku w owrzodzeniach żylnych i tętniczych nóg. W analizie zbiorczej czterech badań z placebo (Cochrane, 2014) w owrzodzeniach żylnych nie wykazano istotnej różnicy w gojeniu (RR 1,22; 95% CI 0,88-1,68). Autorzy ocenili badania jako małe i obarczone niejasnym ryzykiem błędu.

Przytoczone badania dotyczą owrzodzeń nóg i nie można ich przenosić na gojenie po zabiegach kosmetologicznych. O bliznach piszemy w omówieniu sposobów na blizny.

Formy cynku w suplementach

W badaniu z randomizacją na 15 zdrowych dorosłych (Wegmüller i wsp., 2014) cynk z cytrynianu wchłaniał się tak samo jak z glukonianu (około 61%), a z tlenku słabiej (około 50%), przy czym u trzech osób wchłanianie z tlenku było znikome. Badanie obejmowało dawki po 10 mg przyjmowane bez jedzenia i nie porównywało innych form, dlatego nie rozstrzygamy, czy chelaty lub pikolinian są lepsze. Tlenek cynku ma natomiast zastosowanie zewnętrzne.

Na etykiecie sprawdzaj, ile jest samego cynku, a nie masy całego związku. Fityniany z produktów zbożowych i strączków ograniczają wchłanianie cynku, o czym wspomina opinia EFSA.

Cynk miejscowy: kremy, maści, szampony

Preparaty z cynkiem na skórę to odrębna kategoria. Tlenek cynku jest składnikiem pasty cynkowej i filtrów mineralnych w kosmetykach z SPF. Pirytionian cynku stosuje się w szamponach przeciwłupieżowych: w otwartym badaniu z randomizacją z 2002 roku (331 osób z ciężkim łupieżem lub łojotokowym zapaleniem skóry głowy) szampon z 1% pirytionianem cynku poprawiał stan skóry, choć szampon z 2% ketokonazolem był skuteczniejszy. Te preparaty nie zastępują suplementacji prowadzonej z powodu niedoboru.

Interakcje z lekami i innymi składnikami

Cynk może zmniejszać wchłanianie niektórych leków. W badaniu Penttilä i współpracowników z 1975 roku (7 ochotników) siarczan cynku obniżył wchłanianie tetracykliny o około 30%, a wchłaniania doksycykliny istotnie nie zmienił. Przegląd z 1995 roku (Lomaestro i Bailie) opisuje, że kationy wielowartościowe, w tym cynk, tworzą z fluorochinolonami kompleksy i zmniejszają ich biodostępność, a rozwiązaniem bywa rozdzielenie dawek.

Charakterystyka produktu leczniczego z solami żelaza zaleca zachować co najmniej 2 godziny odstępu między żelazem a cynkiem, bo wzajemnie zmniejszają swoje wchłanianie. Jeśli przyjmujesz antybiotyk lub inne leki na stałe, zapytaj lekarza lub farmaceutę o odstęp od suplementu i sprawdź ulotkę konkretnego preparatu.

Ryzyko nadmiaru cynku

Przewlekły nadmiar cynku może prowadzić do niedoboru miedzi. W raporcie Naukowego Komitetu ds. Żywności i EFSA z 2006 roku opisano osoby, które po długim przyjmowaniu bardzo dużych ilości cynku miały niedokrwistość i spadek liczby białych krwinek, czyli objawy niedoboru miedzi. Dla dorosłych ustalono górną tolerowaną granicę spożycia 25 mg cynku na dobę ze wszystkich źródeł łącznie. Maret i Sandstead (2006) zwracają uwagę, że zakres między spożyciem bezpiecznym a szkodliwym jest wąski, a wysokie spożycie cynku względem miedzi może powodować niedobór miedzi.

Przy suplementacji cynku zgłaszano też dolegliwości żołądkowo-jelitowe (przegląd z 2023 roku). Dawkę i czas suplementacji ustala lekarz na podstawie wyników badań, a długich kuracji nie warto prowadzić na własną rękę.

Kiedy iść do lekarza

Konsultacja jest potrzebna, gdy pojawiają się zmiany skórne wokół ust, nosa, oczu lub odbytu albo na dłoniach i stopach, wyraźnie gorsze gojenie ran, nasilone wypadanie włosów albo długotrwała biegunka lub choroba przewodu pokarmowego (może zmniejszać wchłanianie i zwiększać straty cynku). Takie objawy mają wiele przyczyn, a lekarz ustali, czy potrzebne są badania cynku i innych parametrów. Przed suplementacją dla poprawy trądziku warto ją omówić z dermatologiem.

Kontekst stylu życia i jego wpływu na skórę opisujemy w przewodniku o stylu życia a skórze, a przegląd suplementów w tekście o suplementach a kondycji skóry.

Często zadawane pytania

Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem. Zasady redakcyjne opisujemy w metodyce redakcyjnej.