Ceramidy i bariera hydrolipidowa — jak ją odbudować, gdy została uszkodzona

Ceramidy, cholesterol i wolne kwasy tłuszczowe — jak odbudować uszkodzoną barierę hydrolipidową. Protokół 2–6 tygodni, co odstawić, kiedy do dermatologa.

Bariera hydrolipidowa to warstwa rogowa naskórka z lipidami wypełniającymi przestrzenie między komórkami. Według przeglądu Feingolda i Eliasa z 2014 roku lipidy te to około 50% ceramidów, 25% cholesterolu i 15% wolnych kwasów tłuszczowych. Uszkodzoną barierę zwykle zdradzają pieczenie, ściągnięcie i zaczerwienienie. Odbudowę zwykle zaczyna się od uproszczenia pielęgnacji i regularnego nawilżania, a krem z ceramidami jest jedną z możliwości.

Jak zbudowana jest bariera hydrolipidowa

Warstwa rogowa to najbardziej zewnętrzna warstwa naskórka. Składa się z korneocytów, czyli spłaszczonych komórek wypełnionych keratyną, osadzonych w macierzy lipidowej. Często porównuje się ją do muru: komórki są „cegłami”, a lipidy „zaprawą”.

Lipidy tworzą w przestrzeniach między komórkami błony warstwowe, w których jest bardzo mało fosfolipidów (Feingold i Elias, 2014). Ceramidy powstają w przestrzeni międzykomórkowej z prekursorów (glukozyloceramidów) dostarczanych przez ciałka blaszkowate keratynocytów.

Co robi bariera

Bariera przede wszystkim zatrzymuje wodę i elektrolity w organizmie. Utratę wody przez naskórek nazywa się przeznaskórkową utratą wody (TEWL, ang. transepidermal water loss), a jej pomiar służy do oceny szczelności bariery. Przy uszkodzonej barierze TEWL rośnie, co prowadzi do odwodnienia naskórka.

Bariera chroni też przed czynnikami z zewnątrz. Na jej działanie wpływa odczyn powierzchni skóry. W badaniu Lambers i wsp. z 2006 roku (330 osób, zdrowa skóra przedramienia) „naturalne” pH powierzchni skóry oszacowano średnio na 4,7. Skóra o pH poniżej 5 miała lepsze parametry bariery, nawilżenia i złuszczania niż skóra o pH powyżej 5, a woda z kranu przejściowo podnosiła pH (do 6 godzin). Na odczyn silnie wpływały też mydła.

Ceramidy, cholesterol i kwasy tłuszczowe: czy potrzeba wszystkich trzech

Według badań laboratoryjnych do prawidłowej odbudowy bariery potrzebne są wszystkie trzy grupy lipidów. W eksperymencie Man i wsp. z 1996 roku, wykonanym głównie na skórze myszy, zastosowanie jednego lub dwóch z trzech lipidów opóźniało odbudowę bariery po uszkodzeniu. Prawidłowo przebiegała ona przy mieszaninie równomolowej ceramidów, cholesterolu i kwasów tłuszczowych, a zwiększenie udziału jednego składnika do trzykrotności przyspieszało naprawę. Wstępne wyniki na uszkodzonej skórze człowieka były podobne.

To badanie laboratoryjne i nie dowodzi, że gotowy krem o takim składzie działa lepiej od innych. Przegląd Cochrane z 2017 roku dotyczył wprawdzie egzemy, ale nie znalazł wiarygodnych dowodów, że jeden nawilżacz jest lepszy od drugiego (77 badań, 6603 osoby). Kosmetyki z ceramidami są więc jedną z opcji. Na etykietach spotyka się nazwy w rodzaju Ceramide NP, Ceramide AP i Ceramide EOP, czyli różne klasy ceramidów w nazewnictwie INCI.

Jak niszczy się barierę

Według przeglądu z 2014 roku (Ale i Maibach) mechanizm podrażnienia skóry obejmuje uszkodzenie bariery, aktywację odporności wrodzonej i uwalnianie mediatorów zapalnych. Nasilenie zmian zależy m.in. od rodzaju i siły czynnika drażniącego, częstości i czasu ekspozycji, warunków otoczenia oraz podatności skóry.

Czynniki, które mogą drażnić skórę i osłabiać barierę:

• kwasy złuszczające i retinoidy stosowane zbyt często lub bez okresu przyzwyczajenia;
• łączenie kilku silnych składników aktywnych jednocześnie;
• mydła i bardzo częste mycie;
• mechaniczne złuszczanie: szczoteczki rotacyjne i peelingi ziarniste;
• zimne, suche powietrze i klimatyzacja;
• zabiegi gabinetowe wykonywane bez czasu na regenerację.

Przykładem są leki na trądzik: w randomizowanym badaniu z 2023 roku żel z adapalenem i nadtlenkiem benzoilu podwyższał TEWL, a skóra stawała się sucha, zaczerwieniona i łuszcząca się.

Objawy uszkodzonej bariery

Uszkodzoną barierę zwykle sygnalizują pieczenie po kosmetykach, które wcześniej były dobrze tolerowane, utrzymujące się zaczerwienienie, drobne łuszczenie, uczucie ściągnięcia i suchości mimo kremu oraz nadreaktywność, czyli reakcja na produkty dotąd obojętne. Te objawy nie są swoiste i mogą wynikać także z chorób skóry.

Sączenie, strupki, pęknięcia skóry w kącikach ust lub wokół nosa oraz ogniska przypominające wyprysk wymagają konsultacji z lekarzem.

Jak odbudowywać barierę krok po kroku

Podstawą jest uproszczenie rutyny do kilku elementów: łagodnego mycia, kremu nawilżającego i kremu z filtrem rano. Kolejne kroki opisują ogólne zasady pielęgnacji; schematy leczenia ustala lekarz.

1. Odstaw na pewien czas składniki, które drażnią: kwasy złuszczające, retinoidy, mocne preparaty z witaminą C i mechaniczne złuszczanie. Jeśli stosujesz leki na receptę, np. na trądzik, nie przerywaj ich bez uzgodnienia z lekarzem.
2. Uprość mycie. Używaj łagodnego środka myjącego bez alkoholu, letniej wody i delikatnie osuszaj skórę ręcznikiem bez pocierania. Mydła i toniki alkoholowe zostaw na później.
3. Regularnie nawilżaj. Według przeglądu Cochrane z 2017 roku nawilżacze w egzemie zmniejszały liczbę zaostrzeń, a stosowane razem z lekiem poprawiały jego efekt. Nie ma wiarygodnych dowodów, że krem z ceramidami, cholesterolem i kwasami tłuszczowymi wygrywa ze zwykłym. Ważniejsze, by był dobrze tolerowany i bez zapachu.
4. Rano nałóż krem z filtrem przeciwsłonecznym i obserwuj reakcję skóry.
5. Wracaj do składników aktywnych ostrożnie: po jednym, rzadziej niż przed problemem i z obserwacją reakcji skóry.

Ile trwa odbudowa bariery

Nie ma uniwersalnego czasu odbudowy. W opisanym badaniu z 2023 roku, w którym ceramidowy płyn do mycia i balsam stosowano obok leczenia trądziku, TEWL istotnie poprawił się względem wartości początkowej dopiero w 12. tygodniu, ale już wcześniej był niższy niż w grupie kontrolnej. Jeśli po kilku tygodniach uproszczonej pielęgnacji nie ma poprawy, objawy się nasilają albo wracają, potrzebna jest konsultacja.

Kiedy iść do lekarza

Konsultacja dermatologiczna jest potrzebna, gdy objawy utrzymują się lub nasilają mimo prostej pielęgnacji. Lekarz może wykluczyć alergiczne i kontaktowe zapalenie skóry, łojotokowe zapalenie skóry, trądzik różowaty albo atopowe zapalenie skóry, które mogą wyglądać podobnie. Pilnej oceny wymagają sączenie, strupki, pękanie skóry, bolesność lub gorączka, bo mogą wskazywać na zakażenie bakteryjne.

Jak czytać skład kosmetyku pod kątem bariery

Lista INCI zawiera składniki od najwyższej do najniższej zawartości, z wyjątkiem tych poniżej 1%, których kolejność może być dowolna (rozporządzenie (WE) nr 1223/2009 w sprawie produktów kosmetycznych). Jeśli ceramidy znajdują się na końcu listy, za konserwantami i substancjami zapachowymi, jest ich w produkcie mniej niż składników wymienionych wcześniej, a hasło „z ceramidami” niewiele mówi o działaniu produktu.

W składzie szukaj ceramidów (np. Ceramide NP, AP, EOP), cholesterolu (Cholesterol) i kwasów tłuszczowych, takich jak Linoleic Acid, Palmitic Acid i Stearic Acid; trzy ostatnie są kwasami użytymi w badaniu Man i wsp. Sama obecność ceramidów w składzie nie przesądza o skuteczności produktu.

Uszkodzona bariera a trądzik

Leczenie trądziku może dodatkowo uszkadzać barierę. W randomizowanym badaniu z 2023 roku uczestnicy stosowali żel z adapalenem i nadtlenkiem benzoilu, a grupa, która dostała ceramidowy płyn do mycia i balsam, miała niższy TEWL, mniej suchości, zaczerwienienia i łuszczenia oraz mniej zmian zapalnych niż grupa używająca zwykłego środka myjącego. To pojedyncze badanie, które wymaga potwierdzenia.

Leczenie trądziku pozostaje w gestii dermatologa. Więcej o trądziku po trzydziestce piszemy w tekście o trądziku dorosłych.

Czy picie wody odbudowuje barierę

Samo picie większej ilości wody nie odbudowuje bariery, a jego wpływ na skórę jest słabo udokumentowany. Przegląd systematyczny z 2018 roku (6 badań z udziałem zdrowych dorosłych) wykazał niewielki wzrost nawilżenia warstwy rogowej po zwiększeniu ilości wypijanych płynów, zwłaszcza u osób, które piły mało, ale jakość dowodów oceniono jako słabą. Związek z TEWL, łojem i pH skóry pozostał niejasny.

Bariera po menopauzie

Po menopauzie spadek estrogenów powoduje zmiany w skórze: staje się cieńsza, bardziej sucha i mniej odporna, a jej funkcja ochronna jest osłabiona (przegląd Thornton z 2013 roku). Jeśli w tym okresie zwykłe kosmetyki zaczynają szczypać, warto uprościć rutynę i zapytać lekarza o możliwe przyczyny.

Jak nie doprowadzać do uszkodzenia bariery

Nie wprowadzaj naraz kilku nowych składników aktywnych. Każdy zaczynaj od rzadkiej aplikacji i niskiego stężenia, zgodnie z zaleceniem na opakowaniu lub lekarza, a jeśli skóra reaguje, wróć do prostej rutyny. Ogólne zasady pielęgnacji opisujemy w przewodniku po pielęgnacji skóry.

Jeśli problem pojawił się po wprowadzeniu kwasów, pomocne będzie omówienie różnic między kwasami AHA, BHA i PHA. Przy wątpliwościach co do retinoidów zajrzyj do wpisu o retinoidach.

Często zadawane pytania

Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem. Zasady redakcyjne opisujemy w metodyce redakcyjnej.